Κακός ύπνος και γονίδια επιταχύνουν το Αλτσχάιμερ στις γυναίκες, λέει μελέτη

Η ποιότητα του ύπνου παίζει πολύ μεγάλο ρόλο στην υγεία του εγκεφάλου, ειδικά για τις μεγαλύτερες γυναίκες που έχουν αυξημένη γενετική προδιάθεση για νόσο Αλτσχάιμερ. Νέα μελέτη από ερευνητές του University of California San Diego δείχνει ότι όσες αναφέρουν προβλήματα ύπνου και ταυτόχρονα έχουν υψηλό γενετικό κίνδυνο για Αλτσχάιμερ εμφανίζουν χειρότερες επιδόσεις στη μνήμη και περισσότερη συσσώρευση της πρωτεΐνης tau στον εγκέφαλο — μιας από τις βασικές «υπογραφές» της νόσου.

Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό The Journal of Prevention of Alzheimer’s Disease και επικεντρώθηκε σε γυναίκες άνω των 65 ετών. Οι επιστήμονες επιχείρησαν να καταλάβουν αν ο κακός ύπνος και η γενετική επιβάρυνση λειτουργούν συνδυαστικά, επιταχύνοντας τις αλλαγές στον εγκέφαλο που σχετίζονται με την άνοια.

Η πρωτεΐνη tau και ο «φαύλος κύκλος» του ύπνου 

Τα τελευταία χρόνια οι ειδικοί βλέπουν όλο και πιο καθαρά ότι ο ύπνος και το Αλτσχάιμερ συνδέονται με έναν «φαύλο κύκλο». Ο διαταραγμένος ύπνος φαίνεται να ευνοεί τη συσσώρευση τοξικών πρωτεϊνών στον εγκέφαλο, ενώ αυτές οι πρωτεΐνες με τη σειρά τους επηρεάζουν τα κέντρα που ρυθμίζουν τον ύπνο. Η πρωτεΐνη tau θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική σε αυτή τη διαδικασία, καθώς δημιουργεί πλέγματα που σχετίζονται με τη σταδιακή καταστροφή των νευρώνων.

Γιατί η οπτική μνήμη ίσως αποκαλύπτει νωρίτερα το Αλτσχάιμερ 

Οι γυναίκες βρίσκονται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των ερευνητών επειδή αποτελούν σχεδόν τα δύο τρίτα των περιστατικών Αλτσχάιμερ παγκοσμίως. Επιπλέον, πολλές αναφέρουν συχνότερα προβλήματα ύπνου, ιδιαίτερα μετά την εμμηνόπαυση, περίοδο κατά την οποία αλλάζουν σημαντικά τα πρότυπα ύπνου. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι περίπου το 30% των γυναικών συνεχίζει να αντιμετωπίζει προβλήματα ύπνου και σε μεγαλύτερη ηλικία.

Στη μελέτη συμμετείχαν 69 γυναίκες με μέση ηλικία περίπου 72 ετών. Όλες συμπλήρωσαν ειδικά ερωτηματολόγια για την ποιότητα του ύπνου τους, ενώ υποβλήθηκαν και σε τεστ μνήμης. Οι επιστήμονες αξιολόγησαν τόσο τη λεκτική μνήμη — δηλαδή την ικανότητα ανάκλησης λέξεων — όσο και την οπτική μνήμη, που αφορά την απομνημόνευση σχημάτων και εικόνων. Παράλληλα, αρκετές από τις συμμετέχουσες υποβλήθηκαν σε ειδική απεικονιστική εξέταση PET ώστε να μετρηθεί η συσσώρευση της πρωτεΐνης tau στον εγκέφαλο.

Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν επίσης έναν σύγχρονο γενετικό δείκτη κινδύνου, γνωστό ως polygenic hazard score (PHS). Σε αντίθεση με παλαιότερες προσεγγίσεις που βασίζονταν κυρίως στο γνωστό γονίδιο APOE ε4, το νέο αυτό μοντέλο λαμβάνει υπόψη εκατοντάδες χιλιάδες γενετικές παραλλαγές που σχετίζονται με το Αλτσχάιμερ. Έτσι, προσφέρει πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τον συνολικό γενετικό κίνδυνο κάθε ατόμου.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι γυναίκες με υψηλότερο γενετικό κίνδυνο δεν ανέφεραν απαραίτητα περισσότερα προβλήματα ύπνου. Ωστόσο, όταν αυτές οι γυναίκες είχαν κακή ποιότητα ύπνου, τότε οι συνέπειες φάνηκαν πολύ πιο έντονες. Συγκεκριμένα, εμφάνιζαν χειρότερες επιδόσεις στην οπτική μνήμη και αυξημένη συσσώρευση tau σε περιοχές του εγκεφάλου που επηρεάζονται στα πρώιμα στάδια της νόσου Αλτσχάιμερ.

Αντίθετα, στις γυναίκες με χαμηλότερο γενετικό κίνδυνο, τα προβλήματα ύπνου δεν συνδέθηκαν με ανάλογες αλλαγές στη μνήμη ή στην πρωτεΐνη tau. Οι ερευνητές θεωρούν ότι αυτό ίσως σημαίνει πως ο εγκέφαλος των ατόμων με αυξημένη γενετική επιβάρυνση είναι πιο «ευάλωτος» στις συνέπειες του κακού ύπνου.

Ένα ενδιαφέρον εύρημα της μελέτης είναι ότι η σύνδεση αυτή εμφανίστηκε κυρίως στην οπτική μνήμη και όχι στη λεκτική. Οι ειδικοί εξηγούν ότι οι γυναίκες συχνά διατηρούν καλύτερες επιδόσεις στις λεκτικές δοκιμασίες ακόμη και στα πρώτα στάδια της νόσου, γεγονός που μπορεί να «κρύβει» τα πρώιμα συμπτώματα. Η οπτική μνήμη, αντίθετα, φαίνεται πως ίσως αποτελεί πιο ευαίσθητο δείκτη έγκαιρων αλλαγών στον εγκέφαλο.

Οι επιστήμονες αναφέρουν αρκετούς πιθανούς βιολογικούς μηχανισμούς πίσω από αυτή τη σχέση. Ο διαταραγμένος ύπνος μπορεί να επηρεάζει τη διαδικασία «καθαρισμού» του εγκεφάλου από τοξικές πρωτεΐνες κατά τη διάρκεια της νύχτας. Παράλληλα, η έλλειψη ποιοτικού ύπνου συνδέεται με φλεγμονή, μεταβολικές διαταραχές και αυξημένο κυτταρικό στρες — παράγοντες που φαίνεται να επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο όσους φέρουν γονίδια κινδύνου.

Συμπεράσματα και προοπτικές

Παρά τους περιορισμούς της μελέτης, οι συγγραφείς καταλήγουν ότι απλά ερωτηματολόγια ύπνου χαμηλού κόστους θα μπορούσαν στο μέλλον να χρησιμοποιηθούν για τον εντοπισμό ατόμων με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης Αλτσχάιμερ σε πρώιμο στάδιο.